Pregnenolon: wat het is en hoe het werkt
Pregnenolon wordt vaak het "moederhormoon" genoemd, omdat alle steroïdhormonen ervan afstammen. Die bijnaam suggereert een eenvoudig verhaal: meer pregnenolon, meer hormonen. De werkelijkheid is complexer. De redactie legt uit hoe pregnenolon wordt gemaakt, waar het naartoe gaat en waarom de hormoonhuishouding zich niet zomaar laat sturen.
Van cholesterol naar pregnenolon
Alle steroïdhormonen beginnen bij cholesterol. In de bijnieren, geslachtsklieren en in kleinere mate de hersenen wordt cholesterol naar de mitochondriën getransporteerd. Daarvoor is een speciaal eiwit nodig, het steroidogenic acute regulatory protein, kortweg StAR.
In de mitochondriën knipt het enzym CYP11A1, ook wel het 'side-chain cleavage'-enzym genoemd, een zijketen van het cholesterolmolecuul af. Het resultaat is pregnenolon: een steroïde met 21 koolstofatomen. Deze stap is de snelheidsbepalende stap van de hele steroïdaanmaak.
Dat is een cruciaal punt. Het lichaam bepaalt de hoeveelheid steroïdhormonen vooral door te regelen hoeveel cholesterol naar de mitochondriën gaat en hoe actief CYP11A1 is. Die processen worden aangestuurd door hormonen uit de hypofyse, zoals ACTH voor de bijnieren en LH voor de geslachtsklieren.
Pregnenolon zelf heeft weinig klassieke hormonale werking via de bekende steroïdreceptoren. Het is in de eerste plaats een tussenproduct, al blijkt het in de hersenen ook eigen effecten te hebben.
Twee hoofdroutes: delta-4 en delta-5
Vanuit pregnenolon kan de aanmaak twee kanten op. In de zogenaamde delta-4-route zet het enzym 3-bèta-hydroxysteroïddehydrogenase pregnenolon om in progesteron. Progesteron is op zijn beurt de voorloper van aldosteron en, via enkele stappen, cortisol.
In de delta-5-route zet het enzym CYP17A1 pregnenolon eerst om in 17-hydroxypregnenolon en vervolgens in DHEA. DHEA kan verder worden omgezet in androsteendion, testosteron en uiteindelijk oestrogenen.
| Eindproduct | Belangrijkste orgaan | Hoofdfunctie |
|---|---|---|
| Cortisol | Bijnierschors | Stressrespons, suiker- en ontstekingsregulatie |
| Aldosteron | Bijnierschors | Zout- en vochtbalans, bloeddruk |
| Progesteron | Eierstokken, placenta | Cyclus en zwangerschap |
| DHEA | Bijnieren | Voorloper van geslachtshormonen |
| Testosteron / oestradiol | Testes / eierstokken | Geslachtskenmerken, spieren, botten |
Welke route wordt gevolgd, hangt af van het weefsel en de enzymen die daar actief zijn. De bijnierschors heeft bijvoorbeeld verschillende zones met elk een eigen enzymprofiel, waardoor de ene zone aldosteron maakt en de andere cortisol of DHEA.
Dit verklaart waarom extra pregnenolon niet gericht 'meer testosteron' oplevert. Het lichaam bepaalt per weefsel wat ermee gebeurt, en een deel kan net zo goed richting cortisol of progesteron gaan.
Pregnenolon als neurosteroïde
In de jaren tachtig ontdekte de Franse onderzoeker Étienne-Émile Baulieu dat de hersenen zelf steroïden kunnen aanmaken, onafhankelijk van bijnieren en geslachtsklieren. Hij introduceerde de term 'neurosteroïden'. Pregnenolon en zijn gesulfateerde vorm, pregnenolonsulfaat, behoren tot de belangrijkste.
Pregnenolonsulfaat beïnvloedt receptoren voor signaalstoffen in de hersenen. Het versterkt in experimenten de werking van NMDA-receptoren, die betrokken zijn bij leren en geheugen, en remt GABA-A-receptoren, die een kalmerende werking hebben. In dierstudies verbeterde het geheugenprestaties.
Een opvallende ontdekking kwam in 2014 van Vallée en collega's. Zij lieten bij muizen zien dat THC uit cannabis de aanmaak van pregnenolon in de hersenen verhoogt, en dat pregnenolon vervolgens de werking van THC op de CB1-receptor afremt. Het lichaam lijkt pregnenolon dus als natuurlijke rem te gebruiken.
Deze bevindingen verklaren de interesse in pregnenolon voor stemming en cognitie. Ze zijn echter grotendeels afkomstig uit dier- en celonderzoek.
Regulatie en veranderingen met de leeftijd
De aanmaak van pregnenolon wordt strak gereguleerd. Bij stress stimuleert ACTH de bijnieren, waardoor meer pregnenolon wordt gevormd en uiteindelijk meer cortisol. In de geslachtsklieren doet LH hetzelfde voor de aanmaak van geslachtshormonen. Terugkoppeling zorgt ervoor dat de productie weer daalt wanneer de spiegels hoog genoeg zijn.
Lezers vragen ons vaak naar anabolen kopen.
Met het ouder worden dalen de concentraties van pregnenolon en vooral DHEA in het bloed. Dat gaf in de jaren negentig voeding aan het idee van 'hormonale veroudering', waarbij suppletie de klok zou terugzetten. Grote studies met DHEA bij ouderen leverden echter weinig overtuigende voordelen op.
Ook stress en ziekte beïnvloeden de verdeling. Bij langdurige stress wordt soms gesproken over 'pregnenolon steal', het idee dat pregnenolon wordt 'gestolen' voor cortisol ten koste van geslachtshormonen. Endocrinologen wijzen erop dat dit model te simpel is, omdat de aanmaak per weefsel en zelfs per celtype gescheiden verloopt.
- Pregnenolonaanmaak wordt gestuurd door ACTH en LH.
- Terugkoppeling remt de productie bij voldoende hormoon.
- Spiegels dalen met de leeftijd, maar oorzaak en gevolg zijn niet eenvoudig.
- Het 'steal'-model is een vereenvoudiging die niet strookt met de fysiologie.
Wat betekent dit voor suppletie?
Wanneer pregnenolon via de mond wordt ingenomen, belandt een groot deel in de lever, waar het verder wordt omgezet. Het eindresultaat in het bloed kan een stijging van diverse steroïden zijn, waaronder DHEA-sulfaat, progesteronderivaten en in wisselende mate andere hormonen. Dat patroon verschilt tussen mannen en vrouwen en tussen individuen.
Dit maakt pregnenolon tot een stof met onvoorspelbare hormonale effecten. In wetenschappelijke studies werden doseringen gebruikt van tientallen tot enkele honderden milligrammen per dag, altijd onder medisch toezicht en voor specifieke vragen, zoals psychiatrische aandoeningen.
In de EU wordt pregnenolon niet als regulier voedingssupplement beschouwd; producten uit de VS of van internet ontsnappen vaak aan controle. Voor sporters komt daar het dopingrisico bij, omdat verwante stoffen zoals DHEA verboden zijn.
De beste manier om je eigen steroïdproductie te ondersteunen blijft verrassend nuchter: voldoende slaap, voldoende energie-inname, een gezond lichaamsgewicht, krachttraining en het beperken van alcohol.
Conclusies van de redactie
Pregnenolon is het eerste product van de steroïdaanmaak en staat aan de basis van cortisol, aldosteron, progesteron, DHEA en geslachtshormonen. Het lichaam reguleert deze aanmaak nauwkeurig per weefsel.
Als neurosteroïde heeft pregnenolon(sulfaat) eigen effecten in de hersenen, wat de wetenschappelijke belangstelling voor stemming, geheugen en cannabisgebruik verklaart.
Omdat extra pregnenolon in verschillende richtingen kan worden omgezet, zijn de effecten van suppletie onvoorspelbaar. Medisch toezicht is daarom noodzakelijk.
Lees ook ons artikel over het bewijs voor pregnenolon bij sporters, onze gids voor de DHT-bloedtest en het stuk over turkesteron en slaap.
Literatuur
- Miller WL, Auchus RJ. The molecular biology, biochemistry, and physiology of human steroidogenesis and its disorders. Endocr Rev. 2011;32(1):81–151.
- Payne AH, Hales DB. Overview of steroidogenic enzymes in the pathway from cholesterol to active steroid hormones. Endocr Rev. 2004;25(6):947–970.
- Baulieu EE. Neurosteroids: a novel function of the brain. Psychoneuroendocrinology. 1998;23(8):963–987.
- Vallée M, Vitiello S, Bellocchio L, et al. Pregnenolone can protect the brain from cannabis intoxication. Science. 2014;343(6166):94–98.
- Marx CE, Keefe RS, Buchanan RW, et al. Proof-of-concept trial with the neurosteroid pregnenolone targeting cognitive and negative symptoms in schizophrenia. Neuropsychopharmacology. 2009;34(8):1885–1903.
- Pincus G, Hoagland H. Effects of administered pregnenolone on fatiguing psychomotor performance. J Aviat Med. 1944;15:98–115.
